Masalah pernafasan kronik pada warga emas, seperti COPD (penyakit paru-paru obstruktif kronik) dan asma, menyebabkan sesak nafas yang berulang. Penjaga membantu dengan memastikan inhaler digunakan dengan teknik yang betul, menggalakkan pemulihan paru-paru, menguruskan oksigen di rumah dengan selamat, dan mengenal tanda serangan yang memerlukan rawatan segera.
Maklumat umum untuk penjaga. Ikut pelan tindakan dan preskripsi oksigen yang diberi doktor.
Masalah pernafasan yang biasa
- COPD: saluran udara menyempit secara kekal, selalunya akibat merokok bertahun-tahun atau pendedahan kepada asap. Laporan GOLD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease) ialah rujukan antarabangsa utama untuk diagnosis dan rawatan COPD.
- Asma: saluran udara meradang dan menyempit secara berulang. Ia boleh bermula atau berterusan hingga usia lanjut.
- Bronkiektasis dan kesan jangkitan paru-paru lama, yang menyebabkan kahak berterusan
- Sesak nafas akibat jantung: kegagalan jantung juga menyebabkan sesak nafas. Lihat masalah jantung.
Teknik inhaler: masalah yang paling kerap
Inhaler hanya berkesan jika ubat sampai ke paru-paru. Ramai warga emas menggunakannya dengan teknik yang salah, contohnya tidak menghembus nafas dahulu, menekan dan menyedut pada masa berbeza, atau tidak menahan nafas selepas menyedut. Tangan yang lemah atau sendi yang sakit juga menyukarkan penggunaan.
- Minta ahli farmasi atau jururawat menyemak teknik setiap kali berjumpa
- Tanya sama ada spacer sesuai, kerana ia memudahkan warga emas yang sukar menyedut dan menekan pada masa yang sama
- Bezakan inhaler pencegah (diambil setiap hari) dengan inhaler pelega (apabila sesak)
- Bilas mulut selepas inhaler steroid jika diarahkan
Pemulihan paru-paru
Pemulihan paru-paru ialah program senaman dan pendidikan yang diselia. Kajian Cochrane mendapati pemulihan paru-paru bagi pesakit COPD melegakan sesak nafas dan keletihan, memperbaiki fungsi emosi, dan meningkatkan keupayaan bersenam (McCarthy et al., 2015).
Tanya doktor tentang program di hospital. Latihan pernafasan dan senaman juga boleh diteruskan di rumah dengan panduan fisioterapi. Caregiving.my menyenaraikan 613 penyedia fisioterapi di seluruh Malaysia.
Oksigen di rumah dengan selamat
Sesetengah pesakit memerlukan oksigen di rumah. Oksigen menjadikan api marak dengan cepat, jadi keselamatan sangat penting:
- Tiada merokok dalam rumah, termasuk oleh ahli keluarga lain
- Jauhkan tangki atau mesin oksigen daripada dapur gas, lilin dan ubat nyamuk bakar
- Ikut kadar aliran oksigen yang ditetapkan doktor. Jangan naikkan sendiri.
- Pastikan tiub tidak menjadi punca tersadung
Mesin oksigen (oxygen concentrator) dan nebuliser boleh dicari atau disewa melalui peralatan penjagaan Caregiving.my.
Kurangkan pencetus di rumah
- Asap rokok dan asap dapur
- Jerebu: tutup tingkap dan kurangkan aktiviti luar apabila indeks pencemaran udara tinggi
- Habuk dan kulapuk
- Jangkitan: tanya doktor tentang vaksin influenza dan pneumokokus
Posisi yang membantu bila sesak
Duduk tegak dan condong sedikit ke hadapan, dengan lengan disokong di atas meja atau lutut, selalunya membantu pesakit bernafas. Teknik pernafasan bibir muncung (pursed-lip breathing) juga boleh diajar oleh ahli fisioterapi.
Tanda kecemasan: hubungi 999
- Sesak nafas yang teruk dan tidak lega dengan inhaler pelega
- Tidak boleh bercakap dalam ayat penuh
- Bibir atau hujung jari kebiruan
- Keliru, mengantuk luar biasa, atau sukar dikejutkan
- Sakit dada
Hubungi doktor lebih awal jika kahak bertukar warna atau bertambah banyak, atau jika pesakit demam.
Bila penyakit sudah lanjut
Bagi pesakit COPD tahap lanjut yang kerap dimasukkan ke hospital, perbincangan tentang penjagaan paliatif boleh membantu mengawal sesak nafas dan merancang penjagaan mengikut kehendak pesakit.
Bantuan di Caregiving.my
- Pemantauan oksigen, nebuliser dan ubat: jururawat peribadi
- Bantuan mandi dan bergerak apabila pesakit cepat sesak: penjaga peribadi
- Fisioterapi dada dan latihan pernafasan: fisioterapi
Soalan lazim
Bolehkah pesakit COPD bersenam? Ya, dan ia digalakkan mengikut kemampuan. Pemulihan paru-paru yang diselia melegakan sesak nafas dan keletihan. Mulakan selepas mendapat nasihat doktor.
Adakah oksigen di rumah boleh menyebabkan ketagihan? Tidak. Oksigen ialah ubat yang diberi mengikut keperluan badan. Ikut kadar dan tempoh yang ditetapkan doktor, dan jangan ubah tanpa nasihat.
Rujukan
- Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of COPD. https://goldcopd.org/
- McCarthy B, et al. Pulmonary rehabilitation for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Rev. 2015. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003793.pub3
- Malaysian Thoracic Society. https://www.mts.org.my/