Penyakit buah pinggang kronik (CKD) bermaksud buah pinggang semakin kurang berfungsi dalam tempoh berbulan atau bertahun. Di peringkat akhir, pesakit memerlukan dialisis. Menurut Malaysian Dialysis and Transplant Registry, 55,237 pesakit buah pinggang tahap akhir menerima dialisis pada hujung 2024. Penjaga membantu dengan mengawal ubat dan diet, menguruskan jadual dialisis, dan mengenal tanda amaran.
Maklumat umum untuk penjaga. Diet, had cecair dan jenis dialisis ditetapkan oleh pakar buah pinggang dan pakar diet.
Kenapa buah pinggang rosak
Dua punca yang paling biasa ialah kencing manis dan darah tinggi yang tidak terkawal dalam jangka panjang. Sebab itu kawalan gula dan tekanan darah kekal penting walaupun buah pinggang sudah terjejas. Penyakit buah pinggang juga meningkatkan risiko masalah jantung.
Di peringkat awal, CKD biasanya tiada gejala. Ia dikesan melalui ujian darah dan air kencing. Garis panduan KDIGO 2024 menggunakan kedua-dua ujian ini untuk menentukan peringkat penyakit dan kekerapan pemantauan (Stevens et al., 2024).
Ubat: yang perlu dielak dan yang perlu diteruskan
Buah pinggang yang lemah lebih mudah rosak akibat ubat tertentu, dan sesetengah ubat perlu dikurangkan dos. Garis panduan KDIGO menasihatkan agar ubat yang boleh merosakkan buah pinggang digunakan dengan berhati-hati bagi pesakit CKD.
- Jangan beli ubat tahan sakit sendiri, terutamanya jenis NSAID seperti ibuprofen dan diklofenak, tanpa bertanya doktor atau ahli farmasi
- Beritahu doktor tentang semua ubat tradisional, herba dan suplemen yang diambil
- Bawa senarai ubat setiap kali berjumpa doktor atau ahli farmasi yang berbeza
- Teruskan ubat tekanan darah dan kencing manis seperti yang ditetapkan
Diet buah pinggang
Diet untuk CKD berbeza mengikut peringkat penyakit dan sama ada pesakit menjalani dialisis. Sesetengah pesakit perlu mengehadkan garam, kalium (contohnya dalam pisang dan sesetengah buah), fosfat atau cecair. Pesakit dialisis pula kadangkala memerlukan lebih protein, bukan kurang. Kerana saranan berubah-ubah, minta rujukan kepada pakar diet dan jangan ikut senarai pantang larang umum dari internet.
Dialisis: dua pilihan utama
| Hemodialisis (HD) | Dialisis peritoneum (PD) | |
|---|---|---|
| Di mana | Pusat dialisis | Di rumah |
| Kekerapan | Biasanya beberapa kali seminggu, beberapa jam setiap sesi | Setiap hari, oleh pesakit atau penjaga |
| Akses | Fistula atau kateter | Kateter di perut |
| Peranan penjaga | Pengangkutan, jadual, penjagaan fistula | Teknik pertukaran yang bersih, pantau jangkitan |
Penjagaan fistula (HD): jangan ambil tekanan darah atau darah pada lengan fistula, jangan pakai jam atau gelang yang ketat pada lengan itu, dan periksa getaran fistula setiap hari seperti yang diajar jururawat.
Dialisis di rumah (PD): kebersihan tangan dan teknik pertukaran yang betul mengurangkan risiko jangkitan. Latihan diberi oleh jururawat renal sebelum pesakit mula PD di rumah. Keluarga yang memerlukan bantuan tambahan boleh mendapatkan jururawat peribadi.
Tanda amaran: hubungi doktor atau pergi ke hospital
- Sesak nafas atau bengkak yang bertambah teruk
- Air kencing sangat berkurang
- Keliru, mengantuk luar biasa, atau lemah otot
- Fistula tidak lagi terasa bergetar
- Bagi pesakit PD: cecair dialisis keruh, sakit perut atau demam, kerana ini boleh menandakan jangkitan (peritonitis)
Keletihan penjaga
Jadual dialisis beberapa kali seminggu mengikat keluarga dalam jangka panjang. Kongsi tugas pengangkutan dalam keluarga, dan rancang jagaan rehat sementara (respite care) supaya penjaga utama dapat berehat. Untuk bantuan harian di rumah, cari penjaga peribadi di Caregiving.my.
Bantuan dan sokongan di Malaysia
- National Kidney Foundation Malaysia (NKF): NGO yang mengendalikan pusat dialisis dan program pendidikan kesihatan buah pinggang
- Pusat dialisis: kerajaan, swasta dan NGO. Menurut data registri 2024, 15.5% pesakit dialisis dirawat di pusat NGO.
- Penjagaan di rumah: Caregiving.my menyenaraikan jururawat peribadi dan penjaga individu yang boleh membantu pesakit buah pinggang
Soalan lazim
Bolehkah penyakit buah pinggang kronik dipulihkan? Kerosakan biasanya kekal, tetapi kemerosotan boleh diperlahankan dengan mengawal tekanan darah dan gula, mengelakkan ubat yang merosakkan buah pinggang, dan hadir ke pemeriksaan berkala.
Adakah semua pesakit CKD akan perlukan dialisis? Tidak. Ramai pesakit, terutamanya warga emas, kekal di peringkat awal atau pertengahan tanpa memerlukan dialisis. Bagi warga emas yang sangat lemah, sesetengah keluarga memilih rawatan konservatif selepas berbincang dengan pakar.
Siapa boleh membantu pesakit dialisis di rumah? Keluarga boleh dilatih oleh jururawat renal. Jika perlu bantuan tambahan, Caregiving.my menyenaraikan jururawat peribadi yang boleh datang ke rumah.
Rujukan
- Stevens PE, et al. (KDIGO CKD Work Group). KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney Int. 2024. https://doi.org/10.1016/j.kint.2023.10.018
- Malaysian Dialysis and Transplant Registry 2024, seperti dilaporkan dalam CodeBlue, 17 April 2026. https://codeblue.galencentre.org/2026/04/nkf-reduce-dialysis-frequency-if-shortages-grow-acute/ [Ganti dengan pautan terus ke laporan MDTR 2024 apabila diterbitkan di msn.org.my]
- National Kidney Foundation Malaysia. https://nkf.org.my/